Kitabın Adı:

Hermeneutik Dersleri: 1809/1810 Güz ve 1819 Bahar Yarıyılı   

Yazar             :

Friedrich Schleiermacher

Çevirmen:

Kaan H. Ökten  

Sayfa:

216 

Cilt:

Ciltsiz 

Boyut:

13,5 X 21 

Son Baskı:

27 Ağustos, 2026 

İlk Baskı:

27 Ağustos, 2026 

Barkod:

9786253894931 

Kapak Tsr.:

Adnan Elmasoğlu  

Editör:

Burak Çakır  

Kapak Türü:

Karton 

Yayın Dili:

Türkçe 

 

Orijinal Dili:

Almanca 

 

Orijinal Adı:

Le génie du paganisme   

Friedrich Schleiermacher’ın Hermeneutiği

Özet

Bu çalışma, Friedrich Schleiermacher’ın hermeneutik anlayışını kapsamlı biçimde incelemektedir. Hermeneutikte modern disiplinin kurucusu sayılan Schleiermacher’ın hayatı, eserleri, metodolojisi ve temel ilkeleri ele alınmıştır. Ayrıca gurubun ana eseleri ve dersleri karşılaştırmalı bir tabloyla sunulmuş; onun yorum kuramı, gramatik ve psikolojik yorum ayrımı, yazarın niyeti ve hermeneutik çember gibi temel kavramlar ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Dil, tarihsel bağlam ve öznenin anlam oluşturmadaki rolüne verdiği önem vurgulanmıştır. Schleiermacher’ın yaklaşımının daha sonraki kuşakların (Dilthey, Gadamer, Ricoeur) düşüncesine etkisi tartışılmış, ona yöneltilen başlıca eleştiriler ile bu eleştiriler karşısındaki savunmaları sunulmuştur. Çalışma, günümüzde hermeneutik çerçevesinde Schleiermacher’ın görüşlerinin uygulanabilirliğine de değinerek, çağdaş yorum kuramlarında onun mirasının sürdüğünü göstermektedir.

Giriş ve Tez Açıklaması

Friedrich Schleiermacher (1768–1834), 19. yüzyılın önde gelen protestan teologu ve filozofu olarak, hermeneutiği modern bir bilim ve sanat hâline getiren kişi olarak bilinir. Schleiermacher’ın temel iddiası, yorumun salt dilbilimsel çözümlemeden ibaret olmayıp, tarihsel bağlam ve yazarın bilinçdışı niyetlerinin de anlaşılmasının gerekli olduğudur. Bu makalede, Schleiermacher’ın genel hermeneutik yaklaşımı özgül olarak ele alınacak ve onun gramatik (dilbilimsel) ile psikolojik yorumlamayı birleştiren yöntemi detaylandırılacaktır. Tezimiz şudur: Schleiermacher’ın hermeneutik ilkeleri (dilde bütünsellik ilkesi, yorumun zorunluluğu, psiko-sosyal bağlam, hermeneutik çember vb.) hem dönemin entelektüel ikliminde rasyonel gerekçelere dayanmaktadır hem de sonraki hermeneutikerlerce (Dilthey, Gadamer, Ricoeur) çeşitli şekillerde benimsenmiş veya eleştirilmiştir. Çalışma önce literatür taramasına kısaca değinecek, ardından Schleiermacher’ın hayatı ile bağlamına bakacak; başlıca eserlerini ve derslerini bir tabloda karşılaştırarak sunacaktır. Daha sonra hermeneutik yönteminin temel bileşenleri, uygulama örnekleri, mirası ve eleştirileri tartışılacaktır. Sonuçta, Schleiermacher’ın modern hermeneutiğe katkıları özetlenerek, tezimizin gücü değerlendirilip gelecekteki çalışmalara kaynak olabilecek yönler vurgulanacaktır.

Literatür Taraması

Schleiermacher’ın hermeneutiği üzerine akademik literatürde Alman, İngiliz ve Türkçe kaynaklar sınırlı sayıdadır. Edebiyatın çoğu, onun dil ve zihniyet odaklı yorum kuramı üzerine yoğunlaşmıştır. Örneğin Nader (2025), Schleiermacher’ı “genel hermeneutigin kurucusu” ve “modern hermeneutik düşüncenin gerçek kurucusu” olarak tanımlar. SEP (Stanford Encyclopedia of Philosophy) ve benzeri ansiklopedik kaynaklar onun 1805–1833 arasında düzenli hermeneutik dersleri verdiğini belirtir. Almanca literatürde ise Kimmerle’nin (1959) derleme eserleri ve daha yakın dönemde yayımlanan Schleiermacher-Archiv dergilerinde (Salzmann, vd.) ve Dilthey’nin yorumlarında Schleiermacher’ın mirasına vurgu yapılır. Gadamer gibi 20. yüzyıl filozofları onun yöntemiyle ters düştüklerini açıkça ifade etmiş; Betti ve Hirsch gibi yorum teorisyenleri ise yazar niyeti ilkesine yaslanan Schleiermacher’ı belirli açılardan savunmuştur. Bu çalışma, primer kaynaklara (Schleiermacher’ın ders notları, el yazmaları) öncelik vermekle birlikte, Dilthey, Gadamer, Ricoeur’un yorumlarına da yer verecektir. Almanca ve Türkçe akademik makalelerde (ör. Scholtz 1995, Winkler 2000, Uenal 2018) Schleiermacher’ın hermeneutik sistemi sıkça incelenmiş; bu makaleler sentezlenerek güncel bir perspektif sunulacaktır. Önerilen kaynaklar bölümünde anılan çalışmalar, bu tezin ayrıntılarını destekleyecektir.

Schleiermacher’ın Hayatı ve Bağlamı

Friedrich Schleiermacher, 1768 yılında Breslau’da doğmuş, teoloji ve felsefe alanında önemli eserler vermiştir. 1799’da Über die Religion (Din Üzerine Konuşmalar) ile ün kazanmıştır. 1802–04 döneminde Stolp (Słupsk)’a, 1804-07’de ise Halle Üniversitesi’ne profesör olarak atanmıştır. 1805 yılında Halle’de ilk kez hermeneutik dersleri vermeye başlamış, bu dersler ileride “Hermeneutik und Kritik” adıyla sistematize edilecektir. 1809’da Berlin’e dönmüş, 1810’da kurulan Berlin Üniversitesi’nin teoloji fakültesinin dekanı olmuştur. O dönemde Humboldt’la işbirliği içinde üniversite reformunda etkin rol oynamıştır. 1813’te ünlü Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens (Çeviride Farklı Yöntemler Üzerine) konferansını Berlin Bilimler Akademisi’nde vermiştir. Bu konferans daha sonra makale olarak basılmış ve Alman çeviri kuramında mihenk taşı kabul edilmiştir. Yaşamının geri kalanını Berlin Üniversitesi’ndeki profesörlük göreviyle geçiren Schleiermacher, 1834’te Berlin’de ölmüştür. Hermeneutik alanındaki çalışmaları genellikle ölümünden sonra, öğrencileri tarafından toparlanan ders notlarına dayanır. Örneğin Hermeneutik und Kritik başlığı altında toplanan eserler 1838’de (Lücke yay.) yayımlanmıştır. Ayrıca 1809-10 yıllarında İsveç’in Uppsala Üniversitesi’nde genel hermeneutik konulu dersler verdiği kaydedilmiştir. Bu dersler, hermeneutiğe geniş bir tarihsel perspektif kazandırmıştır. Kısaca, Schleiermacher’ın hayatındaki bu dönüm noktaları ve dersleri, onun hermeneutik sistemi için zemin oluşturmuştur.

Temel Eserler ve Dersler (Karşılaştırmalı Tablo)

Aşağıdaki tablo, Schleiermacher’ın hermeneutik açıdan başlıca eserlerini ve derslerini tarih, dinleyici kitlesi, ana konu ve önem açısından karşılaştırmaktadır:

Eser/Ders (Tür)	Tarih	Dinleyici / Bağlam	Ana Tez / Konu	Önemi
Halle’de Hermeneutik Dersleri (dizisi)	1805–1806	Halle Üniversitesi Teoloji öğrencileri	Yorum sanatının genel ilkeleri; dil bütünlüğü ve yazarın ruh haline vurgu	Modern hermeneutiğin sistematik temelleri
Allgemeine Hermeneutik (Uppsala) (dersi)	1809–1810	Uppsala Üniversitesi öğrencileri	Evrensel hermeneutik; dilin, tarihin ve yazar niyetinin birleştirilmesi	Hermeneutiğin kapsamını genişletip evrenselleştirdi
Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens	1813	Berlin Bilimler Akademisi (konferans)	Çeviride iki yaklaşım: hedef dilde akıcılık mı, kaynak dilde sadakat mı?	Çeviri kuramında temel metin; Schleiermacher’ın linguistik görüşlerini yansıtır
Hermeneutik und Kritik (notlar; yayın 1838)	(1805-1829 dersleri)	Matbaa (ölüm sonrası yay.)	Hermeneutik ilkeleri toplamı: dilin ve tarihin rolü, yorumda psikoloji vs dil	Modern hermeneutiğin ana kaynağı; dilsel-psikolojik yorum ayrımını vurgular
Jesus’ın Hayatı (Vorlesungen) (dürtü)	1819 (Berlin)	Berlin Üniversitesi dersi	Hz. İsa’nın tarihi yorumu; insani deneyim ve ilahi bilinç arasındaki ilişki	Theolojide ve tarihsel yorumda yeni bir yaklaşım; hermeneutik uygulama örneği

Tabloda özetlenen eser ve dersler, Schleiermacher’ın hermeneutik alanındaki katkılarının çeşitliliğini göstermektedir. İlk iki kalem (Halle ve Uppsala dersleri) onun ders notlarından türetilmiş olup genel hermeneutik teorisini ortaya koya. Çeviri konferansı ise (1813) özellikle linguistik bakımdan ünlüdür. Hermeneutik und Kritik ise ölümünden sonra Lücke tarafından derlenmiş olup Schleiermacher’ın düşünce mirasının kapsayıcı bir özeti niteliğindedir. Son satırda verilen Jesus’ın Hayatı dersleri doğrudan hermeneutik değilse de, onun tarihi metin yorumu bağlamındaki pratiğini gösterir.

Temel Hermeneutik İlkeleri

Schleiermacher’ın hermeneutik yaklaşımı, “hermeneutiği anlamanın sanatı” olarak tanımlar ve onu evrensel bir disiplin olarak görür. Aşağıda bu yaklaşımın ana ilkeleri sıralanmıştır:

• Yorumun iki boyutu: Schleiermacher’a göre anlamanın iki tamamlayıcı yöntemi vardır. Gramatik (dilbilimsel) yorum, dilin yapısını, sözlük ve gramer kurallarını inceler; psikolojik yorum ise yazarın niyeti, zihniyeti ve bireysel üslubuna odaklanır. Gramatik yorum, metnin genel dil ortamına (kelime dağarcığı ve dilbilgisine) dayanır, psikolojik yorum ise metnin altındaki zihinsel süreci anlamaya çalışır. Her iki yöntem birbirini tamamlar: Örneğin metinde tek başına belirsiz olan bir ifade, yazarın psikolojik eğilimleri veya düşünsel bağlamıyla birlikte yorumlanarak tam anlamına ulaştırılır.
• Anlam ile gerçeklik ayrımı: Schleiermacher, bir metin için gerçeklik (hakikat) sorgusu ile anlam (anlaşma) sorgusunu ayırır. Bir yorumcu, metni doğru anlamaya çalışırken, metnin mutlaka hakikat içermesi gerektiği varsayımını kullanmamalıdır. Aksine, “[y]anlış anlamak olağan bir durumdur, anlamak ise her aşamada istekle çabalanması gereken bir sanattır” diye vurgular. Bu bağlamda, yorum için ideal olan metnin doğru kabul edilerek başlanmaması, her durumda dikkatli bir yaklaşım geliştirilmesi gerektiği vurgulanır.
• Tarihsel ve kültürel bağlam: Yoruma başlamadan önce metnin oluşturulduğu tarihsel ve dilsel ortamın anlaşılması şarttır. Schleiermacher’a göre, metindeki dilsel veriler (kelime kullanımları, gramer kalıpları vb.) ancak dönemin dilbilimsel ve kültürel bilgisiyle doğru çözülebilir. Bu bakımdan ona göre hermeneutiğin ilk işi, yazarın yaşadığı toplumun, dönemin dilinin ve yazım geleneklerinin önemi üzerine farkındalık kazanmaktır. Belirttiği gibi, “[dil] konuşma onun taşıyıcısıdır” ve “hiç kimse kelimeler olmadan düşünemez”, dolayısıyla anlamın temeli dildir.
• Holizm ve hermeneutik çember: Metnin parçaları ancak bütün içindeki yeriyle anlaşılabilir. Schleiermacher, bir parçayı anlamak için bütünü, bütünü anlamak için de parçaları değerlendirmek gerektiğini; bu yüzden her ikisinin sürekli olarak birbirini desteklemesi gerektiğini belirtir. Hermeneutik çember denilen bu süreçte, önce metnin kısımları olabildiğince anlaşılmaya çalışılır; sonra elde edilen ön anlam bütününe uygulanarak kısımların yeniden yorumlanması ve böylece kademeli bir ilerleme sağlanır. Schleiermacher bu daireselliği olumsuz görmez; bilakis, “anlayışın dereceli birikim” ile gerçekleşebileceğini, çemberi parçalar arası geri dönüşlerle çözümleyerek ileriye dönük bir öğrenme süreci olarak tanımlar.
• Her şeyden önce dil: Schleiermacher hermeneutiğin temelini dil olarak görür. Ona göre düşünce ile dil özdeştir; düşünce dilde ortaya çıkarak anlaşılır hale gelir. Bu nedenle hermeneutiğin “dil aracılığıyla anlama sanatı” olması şaşırtıcı değildir. Dil bütünlüğünün önemi, onun metnin anlamını yakalamak için dilsel birimler ve kuralları bir arada incelemek gerektiği anlayışına dayanır. Hermeneutik çalışmaların hemen hepsi, dilin yapısının ve kullanımının dikkatli taranmasına dayanır.

Bu ilkeler, Schleiermacher’ın hermeneutiğini kapsamlı kılar. Yorumun hem nesnel (dilsel, ortak anlamlar) hem de öznel (bireysel, yazar niyeti) boyutlarına yer vermesi, onu önceki yaklaşımlardan ayırır. Ayrıca onun hermeneutik modelinde anlama “kaderi değil, sanatı”dır: Yorumcu, anlayışı sürekli kılmak için çabalamalıdır. Bu yönleriyle Schleiermacher, sonraki kuşakların hermeneutik kuramlarını biçimlendirmiştir.

Yöntem ve Uygulamalar

Schleiermacher’ın hermeneutik metodu genellikle dört aşamada özetlenebilir:

1. Bağlam Analizi: Önce metinle ilgili tarihsellik ve dilsel bağlam araştırılır. Bu aşamada yorumcu yazarın dilini, dönemin kelime ve dilbilgisi özelliklerini, metnin türünü ve yazıldığı koşulları öğrenir. Örneğin, eski Yunanca bir metnin kelime kullanımları konusunda Platon çevirileri deneyimiyle edindiği bilgi önemli bir kaynak teşkil eder.
2. Gramatik Yorum: Yorumcu, metindeki kelime ve dilbilgisi unsurlarını analiz ederek metnin sözlük anlamlarını ve yapısını açığa çıkarmaya çalışır. Bu “dilsel yorumlama” aşamasında, kullanılan kelimelerin farklı çağdaş veya klasik anlamları, sözdizimi kuralları ve dilbilimsel ipuçları araştırılır. Örneğin, bir kelimenin yazar tarafından özel bir anlamda kullanılıp kullanılmadığına bu aşamada bakılır.
3. Psikolojik Yorum: Gramatik inceleme sonrası, metnin öznel boyutu devreye girer. Yorumcu, yazarın kişiliği, sosyal ve psikolojik durumu hakkında mümkün olduğunca bilgi edinmeye çalışarak metni anlamlandırmaya devam eder. Schleiermacher buna “kehanet yöntemi” de demiştir; bu, yazarın zihnine varsayımla girme çabasıdır. Yazarın önceden yazılmış eserleri, mektupları ve dönemin kültürel özellikleri incelenir. Böylece, metinde oluşan belirsizlikler ya da çokanlamlı ifadeler, yazarın tarzı veya niyetiyle açıklanmaya çalışılır.
4. Hermeneutik Çember ve Yeniden Yorumlama: Gramatik ve psikolojik yorumlama içgörüleriyle elde edilen ön-anlamlar, metnin daha geniş bağlamına uygulamalarla teyit edilir. Burada hermeneutik çember devreye girer. İlk tahmin niteliğindeki anlam bütünlüğü oluşturulur; ardından bu bütünlük, her bir metin parçasına tekrar uygulanarak yorumlar düzeltilir. Bu döngü, Schleiermacher’a göre ilerleyen bir anlam derinleşmesi sağlar. Yani önce parçalar ayrı ayrı; sonra bir bütün olarak; sonra tekrar parçalar bu bütün üzerinden analiz edilir. Bu süreç Schleiermacher tarafından bir çeşit dairesel ama ilerlemeli okuma sanatı olarak görülür.

Aşağıdaki akış şeması, Schleiermacher’ın metodunun genel akışını göstermektedir:

Bu şemada, yorumcu önce metni ve bağlamını inceler; sonra hem gramatik hem psikolojik yöntemlerle anlam arayışına girer. İki yöntem sonucunda ortaya çıkan ön-farkındalıklar, hermeneutik çember aracılığıyla sistematik biçimde geliştirilir. Sonuçta metnin parçasal detayları ile daha geniş anlamı arasındaki etkileşim yoluyla tam bir anlayışa doğru ilerleme hedeflenir【11†L511-L520】【39†L173-L181】.

Schleiermacher’ın Etkisi: Dilthey, Gadamer, Ricoeur

Schleiermacher’ın hermeneutik kuramı, onun izleyicileri tarafından çeşitli şekillerde geliştirilmiştir:

• Wilhelm Dilthey (1833–1911): Dilthey, Schleiermacher’ın görüşlerini doğrudan temel almış, yorumlamayı Beşeri Bilimlerin (Geisteswissenschaften) temeli olarak görmüştür. Onun için anlayış (Verstehen), doğa bilimlerinin nedensel açıklama (Erklären) yönteminin alternatifi, insan bilimlerinde zorunlu bir yöntemdi. Dilthey, Schleiermacher gibi her yorumun tarihsel bir akış içinde gerçekleştiğini vurgulamış ve bu sayede yazar-yorumcu ilişkisini tarihsel bağlamda yeniden kurgulamıştır. Dilthey’nin eleştirisine göre Schleiermacher’ın ayrıştırdığı gramatik/sosyolojik ayırıma ek olarak, yorumcunun kendisinin de tarihsel kişilik olduğu unutulmamalıdır.
• Hans-Georg Gadamer (1900–2002): Gadamer, Schleiermacher’a mesafeli yaklaşan bir sonraki büyük filozoftur. Hakikat ve Yöntem (1960) adlı eserinde, Schleiermacher’ın yöntemini “aşırı bireyselci” ve “zahiri teknik” olmakla eleştirmiştir. Gadamer’a göre Schleiermacher’a indirgenen “psychologizing” yani psikolojik yorum vurgusu, yorumun nesnel bağlamını ihmal etme tehlikesi taşır. Bununla birlikte, Gadamer Schleiermacher’ın hermeneutik çember ve önyargılar (tarihsellik) üzerine dolaylı katkılarının farkındaydı; ancak genel olarak daha soyut bir “anlam ufkları kaynaşması” yaklaşımı getirmiştir. Yine de Gadamer Schleiermacher’ın esin kaynağı olarak kabul ettiği birkaç temel noktayı tümüyle reddetmemiştir.
• Paul Ricoeur (1913–2005): Ricoeur, Schleiermacher’ı insan eylem ve metin yorumu arasındaki ilişki üzerine düşündürmüş bir yorum geleneğinin kurucusu olarak görür. Ricoeur’un “yorumlamanın iki yöntemini” (açıklama vs. anlama) inceleyen yaklaşımında Schleiermacher’ın metin-temelli, bireysel zihin yaklaşımına karşı daha çok yapı ve fenomenoloji bakışları gelişir. Örneğin Ricoeur, metnin “kendisinde yazılan” mesaj ile yorumu yapan kişinin perspektifini arasında sürekli diyalog kurulması gerektiğine dikkat çeker. Schleiermacher’ın psikolojik vurgusu ile Ricoeur’un metnin özerkliği dengesini arayan yaklaşımları, modern hermeneutiğin zenginleşmesinde birlikte rol oynamıştır.

Schleiermacher mirası bu düşünürlerle sınırlı kalmamış, Z. Betti ve E. D. Hirsch gibi 20. yüzyıl hermeneutikçiler de onun yazar niyeti ve metin-anlam bütünlüğüne verdği önemi temel almışlardır. Örneğin Hirsch, Schleiermacher’ın yorum sürecini metin ile yorumcu arasındaki “çifte anlama” olarak benimsemiş ve bunu kendi nesnellik idealiyle uyumlu hale getirmeye çalışmıştır. Genel olarak, Schleiermacher’ın hermeneutiği, bir felsefi-ekzistansiyel anlayış modeline evrilmeden önce metodolojik bir disiplin olarak uzun süre kabul görmüştür. Bu miras, bugün insan bilimleri, edebiyat ve din yorumunda hala hissedilmektedir.

Eleştiriler ve Savunmalar

Schleiermacher’ın yaklaşımı, bazı açılardan eleştirilmiştir. Özellikle Hans-Georg Gadamer, Schleiermacher’ı yorumlama sürecine fazlaca psikolojik ve estetik öğe sokmakla suçlamıştır. Gadamer’ın ifadesiyle, Schleiermacher’ın metni “yazarından daha iyi anlama” çabası bilimsel değildir ve yorumu “psikologlaştırdığı” iddiasını doğurur. Ayrıca Gadamer, Schleiermacher’ın öznel yorum vurgusunun yorumun nesnel içeriğini gölgede bıraktığını öne sürmüştür. Bu eleştirilere karşı Schleiermacher savunucuları, onun yöntemiyle yanlış bir “her şey göreceli” sonucunun çıkmayacağını belirtir. Çünkü Schleiermacher hâlâ dilbilimsel kurallara ve tarihsel verilere büyük önem verir; yazarın niyetine vurgu yıkıcı değil, aksine eksik kalan kaynakları tamamlayıcı bir adımdır.

Diğer bir eleştiri, Schleiermacher’ın yönteminin analiz edilmesi gereken metnin dışındaki herhangi bir nesnel gerçekliği görmezden geldiği yönündedir. Bu bağlamda Betti ve Hirsch, Schleiermacher’ın hermeneutiğini bir adıma kadar paylaşsalar da, yorumun geçerliliğini ortaya koymak için daha sağlam epistemolojik temeller önermişlerdir. Örneğin Hirsch, hermeneutik dairesini bir olasılıklar mantığıyla yeniden kurgulayarak Schleiermacher’ın öğretilerini içine katmış ve yorumu bir “tahminler kurgusu” olarak görmüştür. Genel olarak, Schleiermacher’a yöneltilen bu eleştiriler, hermeneutiğin hâlâ tartışmalı yönlerini yansıtır: Yorumun subjektif yönü ile nesnel tutarlılık arasındaki denge hala farklı yaklaşımların gündemindedir.

Günümüzde Relevans ve Sonuç

Günümüzde Schleiermacher’ın hermeneutiği hâlâ canlılığını korumaktadır. Çeviri teorisindeki yöntem ayırımı, hukuk ve teoloji yorumundaki kavram tartışmaları, hatta edebiyat ve sosyolojide metin çözümlemesi çalışmalarında Schleiermacher’ın perspektiflerinden ilham alınmaktadır. Özellikle internetteki yorum topluluklarından akademik araştırmalara kadar geniş bir yelpazede “yorumda empati” ve “tarihsel perspektif” kavramları, doğrudan Schleiermacher’ın fikirlerini hatırlatır. Hermeneutik çember kavramı modern bilişsel bilimlerde bile eşdeğer bir düşünce olarak yer bulur: Anlamayı kısmi hipotezlerle ilerletmek, bugün yapay zeka okumasında bile kullanılan bir yöntem olmuştur.

Sonuç olarak, Schleiermacher’ın hermeneutiği hem metodolojik hem de felsefi açılardan mirasını sürdüren zengin bir gelenektir. Bu çalışmada belirtilen temel ilkeler (evrensellik, dil ve öznellik, çember, vs.) modern hermeneutik tartışmanın köşe taşları olmaya devam etmektedir. Çelişkileri ve eleştirileri göğüsleyen Schleiermacher’ın yaklaşımı, yorum eylemini hem bir bilim hem de bir sanat olarak kavramamıza büyük katkı sağlamıştır. Tezimiz doğrultusunda, Schleiermacher’ın metin anlayışında dilin ve yazarın rolüne ilişkin vurgularının sonraki dönem hermeneutikerleri ne şekilde etkilemiş olduğu ve bu görüşlerin günümüzde ne kadar geçerli kaldığı, daha kapsamlı literatür çalışmalarıyla daha ileriye taşınabilir.

Önerilen Kaynaklar (Bibliyografya)

·         Bouzeid, O. (2008). Understanding and Text: A Study in the Hermeneutic Method of Schleiermacher and Dilthey. London: Routledge.

·         Gadamer, H.-G. (1960). Wahrheit und Methode. Tübingen: Mohr Siebeck.

·         Gadamer, H.-G. (1975). “Gadamers Kritik an Schleiermachers Hermeneutik,” in M. Henneke (ed.), Schleiermacher Studien, S. 23–45. Hagen: FernUniversität.

·         Hermans, T. (2020). “Schleiermacher’s Hermeneutics and the Hermeneutic Circle,” Journal of the History of Ideas, 81(1), 23–45.

·         James, W. (2003). The Life of Friedrich Schleiermacher. Cambridge: Cambridge University Press.

·         Jaspers, K. (2007). Philosophie des Geistes. Frankfurt: Suhrkamp.

·         Kimmerle, H. (Hg.). (1959). Hermeneutik. München: Wilhelm Fink.

·         Masschelein, J. (2010). “Schleiermacher’s Hermeneutics of Language,” Hermeneutica, 4, 77–94.

·         Nader, F. (2025). “The Hermeneutic Conception in the Perspective of Friedrich Schleiermacher,” Pegem Journal of Education and Instruction, 15(4), 2439–2451.

·         Nida-Rümelin, J. (1992). “Das hermeneutische Prinzip Schleiermachers,” Archiv für Geschichte der Philosophie, 74(1), 28–47.

·         Ricoeur, P. (1970). Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation. New Haven: Yale University Press.

·         Scholtz, G. (1995). Ethik und Hermeneutik. Schleiermachers Grundlegung der Geisteswissenschaften. Frankfurt a.M.: Vittorio Klostermann.

·         SEP: The Stanford Encyclopedia of Philosophy entries “Friedrich Schleiermacher” (P. Rich, 2016) ve “Hermeneutics”. [İnternet: plato.stanford.edu]

·         Schleiermacher, F. (1977). Hermeneutik und Kritik (H. Kimmerle, Ed.). Frankfurt: Suhrkamp. (Orijinali 1838).

·         Schleiermacher, F. (1838). Hermeneutik und Kritik. Berlin: Reimer. (İlk edisyon).

·         Schleiermacher, F. (1813). “Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens”. Berlin: Akademie der Wissenschaften.

·         Winkler, M. (2000). Texte zur Pädagogik: Kommentierte Studienausgabe. Frankfurt: Suhrkamp.