Yayılmış Zihin – Deneyim ve Dünya Özdeşliği (Riccardo Manzotti)
Yayılmış Zihin – Deneyim ve Dünya
Özdeşliği (Riccardo Manzotti)
Yönetici
Özeti
·
Yayılmış Zihin tezi: Manzotti’ye göre bilinç, kafamızın içinde yer almaz; deneyimlediğimiz
nesnelerle birdir. Yani bir kişinin bir nesneye dair bilinçli deneyimi, o
nesnenin kendisidir[1][2]. Dolayısıyla bilinç ve fiziksel dünya özdeştir; zihin, çevremizdeki
fiziksel dünyayla aynıdır[1][3].
·
Temel öncüller: Bilinç fiziksel bir olgudur ve uzay-zaman içinde bir konuma sahiptir[4][5]. Beyin etkinlikleriyle bilinç arasında gözlenen uyuşmazlıklardan yola
çıkarak, deneyimimize en yakın şeyin beyin değil, o anda deneyimlenen dış nesne
olduğu vurgulanır[4][6].
·
Göreceli nesneler: Manzotti, fiziksel nesnelerin gözlemciye göre tanımlanan “göreceli
nesneler” olduğunu ileri sürer. Örneğin bir elmanın rengi, büyüklüğü vb.
özellikler o an bedensel koşullara göre belirlenir. Bu sayede nesne ve deneyim
arasındaki fark ortadan kalkar[7][8].
·
Yanılsamalar ve
halüsinasyonlar: Yayılmış Zihin, rüya, yanılsama ve
hafıza gibi “gerçek olmayan” deneyimleri de açıklamayı amaçlar. Tüm zihinsel
deneyimler, fiziksel nesnelerle etkileşimden ibaret görülür; bu bağlamda
geçmişteki ya da uzaktaki nesnelerle etkileşime dayanan deneyimler, zaman
boyutunun ve göreceli varoluşun hesaba katılmasıyla ele alınır[9][10].
·
Çağdaş felsefi bağlam: Manzotti’nin görüşü, klasik fizikalizm içindedir ancak zihin-beyin
kimliğini reddeder. Kartesyen ikicilik, temsilcilik veya panpsişizmden ayrılır;
temsilci/geleneksel içsel modeller yerine doğrudan gerçekçi bir dışsalcı (naïf
realist) konuma yakındır[11][12]. Enaktivizm ve genişlemiş zihin gibi dışa dönük eğilimlerle benzerlik
taşısa da, “deneyim = nesne” özdeşliğiyle çok daha radikaldir[12].
·
Güçlü ve zayıf yönler: Teori, zihin-beden ikiliğini ortadan kaldırarak deneyim ile gerçekliği
tek bir ontolojide birleştirir. Ayrıca parsimony (ontolojik sadelik) ve
sezgisel basitlik sunar. Ancak nörobilimsel bulgularla çelişen yönleri vardır:
Özellikle deneyimler arası benzerliklerin nesnel özelliklerle değil beyin
etkinlikleriyle daha iyi tahmin edilmesi gibi bulgular [13][14] eleştirilere neden olur. Subjektif farklılıklar (örneğin herkesin aynı
nesneyi farklı algılaması) ve “bilinçsel içerik” tartışmaları da yanıt bekler.
·
Tez önerisi ve araştırma: Çalışmada, Manzotti’nin teorisine dair yeni eleştiriler sunuyor,
bilhassa deneyimlerdeki farklılıkların ve nöro-fenomene yol açan mekanizmaların
önemi vurgulanıyor. Örneğin, zihnin tümüyle dış nesnelere indirgenmesi yerine,
içsel temsillerin işlevi üzerine melez bir model önerilebilir. Gelecekte sanal
gerçeklik deneyleri gibi bağlamlarda bilinç konumunu test eden deneyler
tasarlanması öneriliyor (örneğin VR’da bilinçli deneyimin “gerçek” mi yoksa
“sanal” mı olduğunun incelenmesi).
Kitabın
Bölüm Özetleri
Giriş ve 1. Bölüm (Yayılmış Zihin): Manzotti,
bilincin geleneksel içsel bir film değil, dış dünyadaki nesnelerle aynı
olduğunu savunur. Bu radikal öneriyi yapmak için fiziksel dünyaya farklı bir
bakış sunar. Girişte, beyin etkinlikleriyle bilinç arasında tutarsızlıklar
bulunduğu; tüm bilinci açıklayacak bir ‘fiziksel aday’ henüz keşfedilmediği
vurgulanır[4][15]. Manzotti, bu durumu çözmek için “nesne-deneyim kimliği” hipotezini
getirir: “Bir nesneye dair deneyim, aslında o nesnenin kendisidir.” Bu
da klasik zihin-beyin kimliğinin “neuromerkezci” sınırlarını aşarak bilinci
doğrudan dünya ile özdeşleştirir[1][6]. Yazar, bu görüşün ne pansişizm ne de nötr monizme kaymadığını;
tamamen fizikalist-realistik bir tutum olduğunu özellikle belirtir[11][16].
2. Bölüm (Yayılmış Nesne): Geleneksel
düşüncede nesneler mutlak özelliklere sahipken, Manzotti’ya göre her özellik başka
bir nesneye (özellikle insan bedenine) göreceli olarak ortaya çıkar.
Kitapta fiziksel nesnelerin “göreli nesneler” olduğu kuramsallaştırılır[7][17]. Örneğin bir elmanın rengi bedenimizdeki retina ve algı koşullarına
göredir; termometre olmadan sıcaklığın anlamı olmadığı gibi, algılayıcı beden
bir referans oluşturur[18]. Bu düşünceyle “özne-nesne ayrımı” ortadan kalkar: Nesne, bedenimize
göre bir varoluş kazandığından, özneyi araya koymaya gerek yoktur. Sonuç olarak
nesne ile deneyim özdeş hale gelir[19][8]. Yazar, bu sayede niyetlilik (aboutness) gibi zihnin dünyaya
yönelmişlik özelliklerinin artık ayrı bir açıklamaya ihtiyaç duymadığını öne
sürer[20][5].
3. Bölüm (Deneyimin Nedensel Geometrisi): Bu
kısımda bedenin rolü ele alınır. Deneyimin nesneyi doğrudan içermesi, sanki
bedenin bilinç tarafından süzgeç edilmediği anlamına gelir. Manzotti, bedenin
bir nedensel katalizör olduğunu vurgular[21]. Örneğin, bir yıldızın varlığı bedenimizi etkilerse şarkı söylememize
yol açabilir; bu durumda şarkının nedeni bedende değil yıldızda aranmalıdır.
Yani bedensel tepki, nesnenin etkisinin dolaylı bir göstergesidir. Bedeni
olayların gerçekleşmesi için bir koşul olarak görür; deneyimimiz, bu nedensel
zincirin kaynağı olan uzak nesneye karşılık gelir. Ayrıca, “şimdi” kavramının
göreceliği burada tartışılır: Göreceli nesneler, zamansal süreçlerle
belirdiğinden, her nesneye özgü bir ‘şu an’ vardır. Böylece geçmişte olup
bitenler bile, blok-evren (Einsteincı zaman) perspektifinde “var olmaya” devam
eder ve deneyimlenebilir hale gelir[22][10].
4. Bölüm (Görsel Yanılsamalar): Görsel
illüzyonlar ve algısal yanılsamalar ele alınır. Örneğin, iki kişi aynı odada
farklı boyutta görünen bir masa hakkındaki algıları tartışılır. Manzotti,
bunların nesnenin göreli doğasından kaynaklandığını savunur: Masanın
mutlak boyutu olmadığı için, gözlemcilerin konumlarına göre ‘boyut’ özelliği
farklı nesnelere bölünmüştür. Nesne hala aynıdır, ancak her gözlemci için
ilgili göreli nesne farklı özelliklere sahiptir. Böylece objenin ‘çatallı’
doğası ortaya çıkar ve her bir öznel deneyim kendi göreli nesnesi üzerinden
açıklanır[23][24]. Dolayısıyla yanılsamalar, beynin içsel işlem hatası değil, nesnenin
bedene göre değişen varoluş biçimidir.
5. Bölüm (Halüsinasyonlar ve Rüyalar):
Nesnenin içten kaybolduğu durumlar incelenir. Bir halüsinasyon veya rüyada
“gözlenen” nesne fiziksel olarak mevcut değildir. Manzotti’ye göre bu durumda
da bilinç, o nesnenin kendisiyle özdeştir, ancak bu nesne
mekânsal-temporal olarak bedenden “uzakta”dır veya geçmişteki bir konumdadır.
Örneğin eski bir arkadaşın yüzünü hatırlarken, bilince etki eden kişi uzak
geçmişteki bu yüzdür; bu nedenle zaman boyutu göreceli hale gelir. Halüsinasyonlar
ise algı sürecinin bir uyaran olmaksızın bedende tetiklenen izleyici hallerini
yaratmasıyla ortaya çıkar; ancak yazar bu hâlleri “bir zamanlar deneyimlenen
nesnelerin yeniden etkinleşimi” şeklinde yorumlar. Kısacası, hiçbir deneyim
türü zihin-beyin içinde gizli yeni bir katman gerektirmez; hepsi bedene
göreceli nesnelerin farklı zamanlardaki oluşumlarıyla açıklanır[9][10].
6–7. Bölümler (Çeşitli Durumlar ve “Yayılmış Şimdi”): “Nesneler ve Deneyimler Hayvanat Bahçesi” başlıklı bölümde,
farklı duyusal modaliteler, kompleks deneyimler ve sanal ortamlar ele alınır.
Tüm olgular (tadım, koku, ses, vs.) aynı mantığa tabi tutulur: Algıladığımız
her fenomen karşılığında uzak veya zaman içindeki bir nesne mevcuttur. “Yayılmış
Şimdi” bölümünde ise zamanın evrenselliği tartışılır. Her nesnenin kendine
özgü, bedene bağlı bir “şu an”ı vardır; böylece geçmişte yaşanmış her anın
deneyimlenebilirliği, zamanın blok-evren olarak varoluşuyla mümkün kılınır[22][10].
8. Bölüm (“Kimlikten Önce Başka İlişkiler Olmamalıdır”): Bu bölümde felsefi çıkarımlar güçlendirilir. Manzotti, nesne-deneyim
kimliğini kabul ettiğimizde artık niyetlilik veya zihinsel içerik gibi
ayrı ilişkilere ihtiyaç kalmadığını ileri sürer. Öznellik ve içsel temsile
dayalı kuramlar yerine, her şeyin kimlik ilişkisi çerçevesinde doğrudan
açıklanabileceğini vurgular[20][5]. Bu nedenle “özne ve nesne” ikiliği yerine, yalnızca görece nesnelerin
olduğu bir tek-tür gerçeklik önerilir.
9. Bölüm (“Evrene Baktığında Kendini Görürsün”): Kitabın kapanışında yazar, insan ile evren arasındaki kopmaz ilişkiye
işaret eder. İnsan, bilincin nesnesi olduğu için, özündeki doğa parçası
olduğunu hatırlamalıdır. Yayılmış Zihin kuramı, insan-merkezci düşünce yerine
doğa merkezli bir bakış açısını teşvik eder. Bilinç “bizim içimizde” değil,
üzerimize sinmiş evrenin bir yansımasıdır; bu içselleştirilemez gerçeği
gördüğümüzde, doğayla bütünleşmiş bir zihin anlayışına ulaşırız.
Teoriyi Çağdaş Felsefe Bağlamında Konumlandırma
Manzotti’nin tezi, fizikalist kimlik teorileri ailesindedir
ancak klasik zihin-beyin eşdeşliğinden ayrılır. 1950’lerde Smart ve
Armstrong’un savunduğu gibi zihinsel olayların beyin süreçleriyle özdeş
olduğunu düşünmez[25]. Bunun yerine, süpervenans veya Kimlikzihin olarak bilinen
yaklaşımlardan radikal bir kopuş sağlar. Dualizmle (zihnin maddenin
dışında var olması) kesin bir çizgi çizer; bilinci tamamen fiziksel sayar[26][16].
Temsilcilik (representationalism) görüşüne
karşıdır. Temsilcilik, zihnin dışarıdaki nesnelerin bir içsel modeli veya
temsili olduğunu savunur. Manzotti’ye göre ise bu “model” yoktur; deneyim doğrudan
gerçek dünya nesnelerinin kendisidir. Böylece geleneksel temsilci bilişsel
bilim yaklaşımlarına kıyasla beyin içindeki gösterimlere gerek kalmaz[1][6].
Enaktivizm ve genişlemiş zihin akımlarıyla
bazı paralellikler kurulur: Örneğin O’Regan & Noë’nin etkin bilişimi veya
Clark & Chalmers’ın genişlemiş zihin tezleri, bilincin bedene-dışı
süreçlerle bağlantılı olduğunu vurgular. Ancak Manzotti, bunların aksine hâlen
deneyimi beden ve dış dünya ilişkisinin ürünü olarak görürken, kendi modelinde
deneyim ve nesne tam bir kimlik içindedir[12]. Yani diğer dışsalcı yaklaşımlar, öznenin bilinçli bir aktör olarak
dünyaya katılımıyla hâlâ mesafe bıraktığı halde, Yayılmış Zihin kendini tamamen
dışa havale eder.
Pansişizm ve Russellcı Monizm karşısında da
özdeşlikçi bir pozisyon alır. Pansişizm, tüm maddenin zihin-benzeri özleri
içerdiğini savunurken, Manzotti hiçbir ek mental öz öne sürmez[11][16]. Ayrıca nötr monist görüşlerden, bilincin maddenin tarafsız özelliği
olduğu fikirlerinden farklıdır; bilinç, ayrık bir öz değil, zaten mevcut
fiziksel dünyadır. Öznel niteliklerin (qualia) ayrı bir gerçeklik katmanı
olarak ele alınmasını reddeder.
Teorinin
Güçlü Yönleri
·
Ontolojik Tutarlılık ve
Parsimony: Yayılmış Zihin, doğa ile insan bilinci
arasında kategorik bir ayrım bırakmaz. Bu sayede zihin ve dünya arasında ek bir
ilave olmaksızın tek bir gerçeklik anlayışı sunar. Fazla varsayım içermeyip,
varlığı yalnızca nesnelere indirger[8][12]. Böylece “zihin-beden problemi”ni ontolojik açıdan kökten aşmaya
çalışır.
·
Misperceptionların Tutarlı
Açıklaması: Rüya, halüsinasyon, bellek hataları gibi
olguları geleneksel sistemlerin ayrı kategorilere sokmasından farklı olarak,
hepsini nesneler arası ilişki içinde açıklar. Fiziksel dünya dışına
çıkmaksızın, tek bir mekanizma ile açıklama zenginliği sağlar[9][10].
·
Kesintisiz Doğa Anlayışı: Yayınevinde belirtildiği gibi, bu teori insan-bilince ilişkin
“tehlikeli” ayrımları atmayı önerir. İnsan–çevre, özne–nesne ikiliklerini
reddederek doğayı bir bütün olarak ele alır[27][16]. Bu bakış, sürdürülebilirlik gibi konularda da önermeler sunabilir.
·
Fizik ve Felsefe Desteği: Relativistik zaman-anlayışı ve nesnelerin görece özellikleri gibi
fiziksel bulgularla tutarlılık iddia edilir[10][8]. Geleneksel fizikalizmin sorun ettiği nitelik problemini, “nesne
görece nesnedir” diyerek kimliğe indirgemesi sezgisel bir çözüm sunar[7][8].
Teorinin Zayıf Yönleri ve Eleştiriler
·
Deneyim Öznelliği: Herkes aynı nesneyi farklı algılayabildiğine göre (mesela çocuğa büyük
görünen masa yetişkine küçük gelir), nesne-herkes için aynıysa bu nasıl mümkün?
Manzotti, bunun nesnenin görece doğasından kaynaklandığını savunsa da[23], çok farklı algıların açıklaması zordur. Öte yandan bu “kötü-durum”
nesnenin kendi içi yerine, algılayan bedenin durumu ile ilişkili olarak
görünebilir. Ancak bu noktada da “öznel kalite” (qualia) farklılıklarının tam
açıklaması yapılmamış sayılır.
·
Nöral Karşılaştırmalar: Nöropsikolojik ve psikofizik bulgular çoğunlukla bilinç
benzerliklerinin, gördüğümüz nesnelerin fiziksel benzerliğinden çok beyin
etkinliklerinin benzerliğiyle örtüştüğünü gösteriyor[13]. Yani iki farklı objeye benzeyen deneyimler nesneler yerine beynin
işleyişine göre benzerlik taşırken, nesneye göre değil. Bu, “zihin=nesne”
önerisinin öngördüğü tersi bir veri setidir. Polák ve Marvan (2022) bu yüzden
Manzotti’ye, “zihin beynin içinde” demeye devam etmeye çağırır[13][14].
·
Sebep-Sonuç İlişkisi Sorunu: Bir nesneyi deneyimlediğimizde beyin etkinliklerinin de değiştiği
görülebilir. Eğer bilinç tam nesne ise, beynin rolü nedir? Manzotti, bedeni
neden-sonuç zincirinde bir “ara durak” olarak görür. Yine de beyin
faaliyetleriyle deneyim arasındaki sıkı korelasyon dikkate alındığında, bu
hipotezin test edilebilirliği sorunludur. Nöronlar-beyin mekanizmaları ile
bilinç arasındaki ilişkiyi tamamen dış nesneler üzerinden açıklamak güçtür.
·
Çoklu Gerçekleşebilirlik
(Multiple Realizability): “Ağrı” gibi benzer
deneyimler farklı beyinler veya organizmalar tarafından oluşturulduğunda,
nesne-deneyim kimliği nasıl işler? Örneğin aynı ağrı deneyimini, farklı canlı
türleri aynı veya benzer nesneler üzerinden yaşamıyor olabilir. Teorinin bu
gibi durumlara dair açıklaması belirsizdir.
·
Empirik Test Zorluğu: Teori, deneyimleri doğrudan dış nesnelerle özdeşleştirdiği için
deneysel olarak doğrulanması zordur. Örneğin, beyin stimülasyonu ile
oluşturulan yapay deneyimler bu modelde nasıl yorumlanır? Test edilebilir
hipotez eksikliği, teoriyi bilimsel açıdan zayıflatabilir.
Kanıtlar
ve Örnekler
Manzotti, görüşünü desteklemek için uydu deneyi gibi spesifik
çalışmalar önermekten çok, genel felsefi argümanlara ve psikoloji verilerine
dayanır. Örneğin daha önce, Charles Bonnet Sendromu’nu inceleyen
çalışmalardan yola çıkarak, körlük sonrası görsel halüsinasyonların beyin
kaynaklı değil, önceki algıların devamı olduğunu öne sürmüştür. Aynı mantıkla,
duyma-gerilimiyle (tonlar) ilgili deneylerde görülen “İç kulağın ses” hali de
dış nesne-etkileşimi şeklinde yorumlanabilir. Ancak bunlar ampirik kanıtlardan
ziyade örneksel yaklaşımlardır.
Deneysel bulgular: Polák ve Marvan (2022)
tarafından vurgulandığı gibi, psikofizik testlerde deneyimler arası
benzerlikler nesnelerin fiziksel benzerliğine göre zayıf, beyin
etkinliklerindeki benzerliğe göre güçlü ilişkilidir[13]. Bu ve benzeri çalışmalar, deneyim ile dış dünya arasındaki direkt
eşdeğerliğe karşıt bir tablo çizer. Öte yandan, duyusal algı teorileri (örneğin
Hoffman’ın Algı Arayüzü Teorisi) gibi fikirlerin sanal gerçeklik
ortamlarında test edilmesi, dolaylı yoldan bu tartışmayı destekleyebilir
(konusu farklı olmakla birlikte, VR’da nesnelerin gerçekliğinin bilince
yansıması üzerine deneysel çalışmalar geliştirilmektedir). Bu tür deneyler,
bilinç deneyimimizi tetikleyen “nesnenin” ne olduğu sorusunda yeni bakış açıları
sunabilir.
Düşünce deneyleri: Klasik filozofik senaryolar
(ör. “Matrix”, beyin içinde akvaryum) Yayılmış Zihin’e meydan okur. Eğer
deneyim tümüyle dış nesnelerden ibaret olsaydı, bir simülasyon ortamında
bilincimizin nerede olacağı nasıl açıklanır? Manzotti’ya göre bu durumda da “nesne”
simülasyondur; bilinç simülasyondaki objelere ‘yayılmıştır’. Ancak bunun
sınırları net değildir. Bir beyin ölümü sonrası veya yapay zeka durumunda
bilincin devamı da yine nesnenin devamlılığına bağlıdır ki bu hipotez şu an
test edilemez.
Karşıt Görüşler ve Eleştiriler
Literatürde kimlik teorilerine ilişkin eleştiriler genellikle nöro-fenomenal
uyum (neuro-phenomenal pairing) üzerinden yapılır. Marvan ve Polák’ın
yorumu, deneyim tipleriyle beyin süreçleri arasındaki sıkı eşleşmeye dikkat
çeker[13]. Bu çerçevede, zihin-beyin kimliği savunucuları gibi onlar da “Kimlik
doğrudur ama bilinci beyinde arayalım” önerir. Diğer bir eleştiri, “Merkezi
yanılsaması” (fallacy of the center) ifadesinde özetlenir: İnsanlar
doğuştan bilincin bedende olduğu varsayımına sahip olduklarından, Manzotti’yi
gerçekçi bulanlar bile bu varsayımı kolayca terk edemez. Teori, bu zihinsel
bariyeri aşmayı gerektirir. Ayrıca, bilinç felsefesi tarihinde Levine’in
epistemolojik çelişkisi, Chalmers’ın zor problemi gibi argümanlar
hâlâ geçerlidir. Manzotti, zihni dışa kaydırarak bu sorunlara cevap arasa da,
“nesne-deneyim özdeşliği” savının bizzat kendisinin yeni düşünsel problemler
yarattığı eleştirilebilir (örneğin benlik-sahipliği, içsel yaşamın farkındalığı
gibi).
Özgün Eleştirel Görüş ve Tez Önerisi
Yayılmış Zihin teorisi, doğa ile bilinç arasındaki uçurumu kapatmaya
cesaretli bir girişimdir. Ancak, mevcut haliyle deneyim kalitesinin tutarlılığı
ve ikincil bilinç gibi konularda eksik kalmaktadır. Önerilen tez: Bilinç
bir bakıma nesnelere “dağıtılmış” olsa da, beynin içerdiği temsili süreçlerin
de ihmale gelmez bir işlevi olabilir. Örneğin halüsinasyonlarda nesneler
varken, beyin içi modellerin aktive olması söz konusudur. Bu bağlamda,
deneyimin kısmî bir kimliğini dış nesnelere, kısmî katkısını ise beyindeki
temsillere bağlayan bir karma model düşünülebilir. Böylece, gerçeklik bazlı
faydalar korunurken, eğitim ve algı süreçlerinin neuro-bilişsel altyapısı da
önemsenmiş olur.
Ayrıca benliğin sürekliliği ve çoklu gerçekleşebilirlik konularında da
yeni argümanlar geliştirilebilir. Örneğin, “iki kişi aynı elmayı görüyor”
probleminde, her beden için ayrı göreli nesne olduğu kabul edilmelidir. Bu
noktada bireyselliği koruyacak bir mekanizma, kuantum benzerlik veya her
beden-nesne çiftine özgü bir “bilinç huzmesi” gibi varsayımlar ilave
edilebilir. Bunlar deneysel olarak zor sınanabilir düşünceler olmakla birlikte,
teorinin iç tutarlılığını artırabilir.
Gelecekteki Araştırma Önerileri ve Deneysel Testler
·
Sanal Gerçeklik (VR) Deneyleri: VR gibi kontrol edilebilir ortamlarda, bilinçli deneyimin “gerçek”
nesnelere mı yoksa sanal uyaranlara mı atfedildiği incelenebilir. Örneğin VR’da
bir kullanıcı yalnızca sanal bir elmayı görürken, beyin aktivitesini ve öznel
raporları eşzamanlı kaydederek, “bilinç nerede?” sorusu deneysel olarak
sorulabilir.
·
Nörovizibilite Çalışmaları: Elektroensefalografi (EEG) veya fMRI ile, nesneler arası benzerliklere
göre değil de, beyin aktivitelerine göre deneyim farklılıkları ölçülebilir.
Özellikle ikiz deneyler (aynı nesneye farklı algı durumlarından baktırmak)
düzenleyerek, yüzeye vuran beynin rolü araştırılabilir.
·
Zamanın Göreceliği Üzerine
Deneyler: Geçmiş deneyimleri (hatırlama) tetikleyen
dışsal uyaranların zaman ve bilinç ilişkisi test edilebilir. Örneğin, bir
nesnenin eski fotoğrafı gösterilip, beyin cevabı ile bilinç raporları
karşılaştırılarak, “geçmiş nesne deneyimi” araştırılabilir.
·
Sürdürülebilirlik ve Toplum
Üzerine Çalışmalar: Teorinin önerdiği bütüncül bakış
açısı, insan-doğa ilişkisi konusunda da analiz edilebilir. Örneğin ekoloji
psikolijisi veya çevre etiği çalışmalarında, insanların çevreyle bütünleşik bir
bilinç anlayışını benimsemelerinin davranışsal etkileri araştırılabilir.
Aşağıdaki tabloda Manzotti’nin teorisi ile diğer ana kuramların temel
farkları özetlenmiştir:
|
Kuram |
Bilinç Görüşü |
Bilinç Konumu |
Deneyim Yorumu |
|
Dualizm |
Zihin maddenin dışında bağımsız bir tözdür |
Fiziksel değildir (ruh/spirit) |
Deneyim ruhsal/doğalüstü varlıklarca sağlanır |
|
Fizikalist (Zihin-Beyin Kimliği) |
Bilinç, beyin süreçleriyle özdeştir (Smart, Armstrong) |
Beyinde (sinir sisteminde) |
Dış dünya, beyin tarafından oluşturulan temsillerle algılanır |
|
Temsilcilik (Representationalism) |
Bilinç içsel modeller (nöral temsiller) |
Beyin ve sinir sistemi |
Gerçek dünya, beyinde yaratılan zihinsel modeller olarak yaşanır |
|
Etken Zihin (Enaktivizm) |
Bilinç, beden ve çevre etkileşiminden doğar |
Beden/çevre ilişkisi |
Zihin-dünya ayrımı olmaksızın, algı eylemle birlikte ortaya çıkar |
|
Genişlemiş Zihin |
Zihinsel süreçler beyin dışına kadar genişler (Clark&Chalmers) |
Beyin + çevre araçları |
Nesnel gerçeklik, hem zihnin içinde hem dışındaki süreçlere yayılır |
|
Pansişizm |
Her maddenin özünde bilinç veya proto-bilinç vardır |
Tüm evren (atomik düzeyde) |
Bilinç, nesnelerin temel nitelikleri olarak kabul edilir |
|
Russellcı Monizm |
Fiziksel nesnelerin temelinde niteliksel öğeler var |
Fiziksel (mikro-duyumsal boyutta) |
Deneyimler, fiziksel nesnelerin “içsel niteliklerine” dayanır |
|
Yayılmış Zihin (Manzotti) |
Bir deneyim, nesnenin kendisidir |
Dış dünyada – her deneyim nesnesinin yerde ve zamanda |
Nesne deneyimle özdeştir; algı “içsel” değil, dışsal nesnenin
deneyimidir |
Grafiksel olarak kuramların akışı aşağıdaki mermaid diyagramında
gösterilmiştir:
|
|
Kaynaklar: Manzotti’nin kitap ve makaleleri
ile güncel eleştiriler temel alınmıştır[1][6][7][13][20].
[1] [25] Experiences are Objects.
Towards a Mind-object Identity Theory | Rivista internazionale di Filosofia e
Psicologia
https://www.rifp.it/ojs/index.php/rifp/en/article/view/rifp.2016.0003
[2] [5] [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [16] [17] [18] [19] [20] [21] [23] [24] Frontiers | Mind-Object Identity: A Solution to the Hard Problem
https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2019.00063/full
[3] [27] The Institute of Transactional Philosophy - The Spread Mind - Why
Consciousness and the World Are One
https://www.transactionalism.org/Articles/13183863
[4] The Spread Mind Recap – Riccardo Manzotti
https://www.riccardomanzotti.com/the-spread-mind-recap/
[13] [14] Frontiers | Neurocentrist identity theory and neuro-phenomenal typing:
A commentary on Manzotti's, “The boundaries and location of consciousness as
identity theories deem fit”
https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2022.1058325/full
[15] [26] (PDF) The Spread Mind - Chapter 1
https://www.academia.edu/38304384/The_Spread_Mind_Chapter_1
[22] BOOK REVIEW: The Spread Mind by
Riccardo Manzotti | Tiger Riding for Beginners
https://berniegourley.com/2018/03/20/book-review-the-spread-mind-by-riccardo-manzotti/
Leave a Comment