Kitabın Adı:

Ansiklopedik Osmanlı İmparatorluğu Sözlüğü  

Yazar             :

François Georgeon , Nicolas Vatin , Gilles Veinstein

Çevirmen:

Ahmet Arslan  

Sayfa:

1456 

Cilt:

Ciltli 

Boyut:

18,5 X 22,5 

Son Baskı:

10 Ocak, 2026 

İlk Baskı:

10 Ocak, 2026 

Barkod:

9786253893804 

Kapak Tsr.:

Adnan Elmasoğlu  

Editör:

Burak Çakır  

Kapak Türü:

Sert Kapak 

 

Yayın Dili:

Türkçe 

 

 

 

Orijinal Dili:

 

Orijinal Adı:

Dictionnaire de l’Empire ottoman    

Dictionnaire de l’Empire Ottoman (Ansiklopedik Osmanlı İmparatorluğu Sözlüğü) Üzerine İnceleme

Giriş: Dictionnaire de l’Empire Ottoman, François Georgeon, Nicolas Vatin ve Gilles Veinstein editörlüğünde 2015’te Paris’te yayımlanan iki ciltlik devasa bir ansiklopedik çalışmadır. Yaklaşık 1300 sayfayı bulan bu eser, Osmanlı İmparatorluğu tarihine dair 720 maddeden oluşmaktadır. Çalışmanın genel amacı, “13. yüzyılda başlayıp I. Dünya Savaşı sonrasına dek devam eden çok uluslu ve çok dinli” Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal, sosyal, kültürel ve ekonomik hayatının tüm yönlerini kapsamlı biçimde ele almaktır. Editörlerin belirttiği gibi bu sözlük, Fransızca konuşan kamuoyunun Osmanlı dünyasıyla ilk tanışmasını sağlayacak bir başvuru kaynağı oluşturmayı hedeflemiştir; zira Fransızca’da Osmanlı konusuna odaklanan son yayının 1873 tarihli olması, bu boşluğu doldurma ihtiyacını doğurmuştur. Eser, 175 uzmanın katkısıyla ortaya çıkmış ve “yalnızca araştırmacılar ve akademisyenler değil, öğretmenler, öğrenciler, gazeteciler, tarih meraklıları gibi daha geniş bir okur kitlesini” hedeflemiştir.

Bu kapsamlı ansiklopedik yapı, dönemler ve temalar açısından kronolojik sınır tanımaksızın Osmanlı tarihinin anahtar konularını içerir. Örneğin “Süleyman I – Muazzam” (Süleyman I. (Kanuni)·1520–1566) maddesi Sultan Süleyman’ın hayatını, “Ayasofya” maddesi İstanbul’un fethinin ardından müze haline getirilen bu başyapıtı, “Yeniçeriler” maddesi askerî sınıfı konu alırken, “1453 (Konstantinopolis’in Fethi)” ve “1683 (Viyana Kuşatması)” gibi maddeler büyük olayları ayrıntılarıyla ele alır. Yapısal olarak eserde biyografik, kronolojik, coğrafi ve tematik maddeler birlikte yer alır; sadece padişahlar değil devlet adamları, askerler, dinî liderler, bürokratlar ve aydınlar gibi Osmanlı tarihinin çeşitli simaları da kapsanır. Her madde için uzman yazarlar görevlendirilmiş olup, bütünlük ve tutarlılık için editörlerin belirlediği uzunluk sınırları içinde hazırlanan metinlerde kapsamlı bir bibliyografya, yer, kavram ve şahıs indeksleri, ayrıca Osmanlı tarihindeki karmaşık dil ve alfabe çeşitliliğini aşmak için transliterasyon tablosu da sunulmuştur. Kitabın sonunda 25 harita ve 8 sayfalık renkli görseller bolca yer almıştır. Bu yapısıyla eser, güncel Osmanlı tarih çalışmaları birikimini sentezleyen ansiklopedik bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

Osmanlı Tarihyazımına Katkısı: Ansiklopedik sözlük biçimi, editörlerin öngördüğü gibi, Osmanlı tarihi araştırmalarındaki “son gelişmeleri” kapsamak için idealdir. Örneğin önsözde, bu çalışmanın Robert Mantran’ın 1989 tarihli tek cilt Fransızca Osmanlı tarihi külliyatını tamamlayıcı nitelikte olacağı vurgulanmaktadır. Gerçekten de bu ansiklopedi, C. Finkel (2005) ve Selçuk Aksin Somel (2003) gibi İngilizce ve Türkçe ana dillere ait kapsamlı çalışmaların ortaya koyduğu Osmanlı tarihi anlatımını destekleyecek yeni tezleri bir araya getirmiştir. Disiplinlerarası bir yaklaşımla kaleme alındığı eser, siyaset, ekonomi, din, kültür, askeriye, sosyal hayat gibi farklı araştırma alanlarını “kesişen” biçimde ele alır. Bu sayede, örneğin bir askeri kurumun yanında aynı döneme ait toplumsal veya kültürel bir sorunsala ilişkin bilgiler de aynı koleksiyon içinde bulunabilmektedir. Dolayısıyla çalışmada Osmanlı tarihinin çok boyutlu bir perspektifle yorumlandığı, farklı ülkelerden katılan uzmanların katkıları sayesinde yeni bakış açılarıyla zenginleştirilmiş olduğu görülür.

Kaynak kullanımı açısından, Dictionnaire kapsamlı bir bibliyografik altyapıya sahiptir. Her madde sonunda o konudaki temel ve güncel eserleri gösteren kaynakçalara yer verilmiştir. Ansiklopedi, Mantran sonrası Fransızcaya kazandırılmış son çalışmayla kıyaslandığında daha fazla yazar bir araya getirmesiyle özgünlük kazanmıştır. Nitekim Fransa dışından çok sayıda araştırmacının da katkıda bulunması, Osmanlı araştırmalarındaki uluslararası işbirliğini yansıtır. Sözlüğe katkı veren yazarların farklı disiplinlerden ve milliyetlerden gelmesi, Osmanlı tarihinin çokuluslu gerçeğini yansıtırken disiplinlerarası bir sentez oluşturulmasına da imkan tanımıştır. Editörlerin ifade ettiği gibi, dönemin yeni metodoloji ve terminolojisini de içermek üzere, tarih yazımındaki güncel yaklaşımları tek bir ciltte vermek bu eserin temel kazanımlarından biridir. Bu sayede Osmanlı tarih yazımının evrimine dair ayrı bir “Historiographie” maddesi hazırlanmış; bu madde (s. 564–569) Osmanlı tarihinin araştırma serüvenini kronolojik olarak özetlemektedir. Yine meta-tarihsel kaygı taşıyan başka maddeler de (“Çöküş Düşüncesi”, “Vakanüvis”, “Tarihçiler ve tarih yazımı” vb.) akademik bilgi sağlaması bakımından anlamlıdır.

Maddelerin Tematik Dağılımı: Eserin 720 maddesi Osmanlı tarihinin tüm tematik alanlarını kapsar. Siyasi-askerî konuların ağırlıklı olduğu da anlaşılmaktadır: Öne çıkan sultanlar, sadrazamlar, hükümet organları, kanunlar ve savaşlar maddeleri, dönemin yönetim düzenini ve diplomatik olaylarını anlatır. Örneğin “Sadrazam” maddesi merkezi yönetime, “Merkezi ve Taşra İdaresi” maddesi Osmanlı yönetim mekanizmasına, “Ordular” ve “Yeniçeri” maddeleri askerî yapıya odaklanır. Toplumsal boyutu vurgulayan maddeler de geniş yer kaplar; “Zimmi” başlıklı maddede gayrimüslim tebaayla ilgili durumlar; “Harem”, “Kadın” veya “Aile” maddelerinde ise toplumun özel yaşamına dair bilgiler bulunur. İktisadi hayatı anlatan “Vergi”, “Ticaret”, “Para” gibi girişler olduğu gibi, “Kütüphane”, “Tıp”, “Ulaşım (Raylı Sistem)” gibi kültürel ve teknolojik konuları ele alan maddeler de dikkat çeker. Dinî hayata dair “Halifelik”, “Müftü”, “Tarikatlar”, “Musevilik” gibi başlıklar, çok dinli Osmanlı toplumunu yansıtır. Ayrıca sözlüğün kültür maddeleri son derece zengindir: Hat (kaligrafi), minyatür, mimari (Mimar Sinan), Osmanlı müziği ve edebiyatı gibi yüksek sanatlar alanı; “Edep” (terbiye-adab), “Şark Kahvesi”, “Mutfak” ve “Şarap” gibi günlük hayat kültürü konuları kapsamlıca yer almaktadır. Güncel ilgi alanları da boş bırakılmamıştır; “Savaş Dışı Aşırılıkça (Radikalizm)”, “Marginal Gruptar”, “Cinsellik”, “Çocuk” ve “Hayvanlar” gibi yeni konuların işlendiği maddeler, modern tarih yazımının ilgi çektiği meseleleri göstermektedir. Örneğin “Harem”, “Orient-Express”, “Poligami”, “Mamamouchi” (Molière oyunundaki korkunç vezir) ve “Başıbozuk” gibi maddeler, dönemin “popüler” yönlerine yönelik merakı karşılayan kültür spotlarıdır. Böylece sözlük, siyaset ve askerî tarih yanında toplumsal, kültürel ve gündelik yaşamla ilgili geniş bir panorama sunmaktadır.

Öne Çıkan Maddeler ve Bilimsel Yorumlar: Çalışmadaki bazı maddeler, Osmanlı tarihine yeni perspektifler getiren derinliktedir. Örneğin “Diplomatique” maddesi Osmanlı bürokrasisinin belge düzenini ve resmi yazışmalarını özetler; Durocher’a göre bu madde, Osmanlıların ürettiği belgelerin türlerini açıklar ve arşivlerin işleyişini ayrıntılarıyla tanıtır. “Tanzimat” ve “Islahat” gibi maddeler 19. yüzyıl modernleşme hareketlerini anlatırken, “vakıf”, “merkezi otorite”, “kadılık” maddeleri Osmanlı idarî kurumlarına ışık tutar. “Arşivler” ve “Çöküş Kavramı” gibi maddeler, tarih biliminin kendisine dair bilgileri içerir. Osmanlı tarihçiliğinin metot ve literatürünü özetleyen “Tarihçiler ve Vakanüvisler”, “Osmanlı İmparatorluğu Tarih Yazımı” maddeleri, çağdaş metodolojilerin gelişimini aktarır.

Madde başlıkları arasında Osmanlı toplumuna dair ilginç ayrıntılar da göze çarpar. Örneğin kütüphanecilikten bahseden “Kütüphaneler” maddesinde Osmanlılarda eğitim ve ilim kültürü; “Kıyafet” maddesi kıyafet farklılıklarının toplumsal anlamları; “Sinan” maddesi ise klasik Osmanlı mimarisinin en büyük ustasının eserlerini tanımlar. Diaspora meseleleri “Sürgünler” veya “Tercüme Odaları” gibi maddelerde yer bulurken, “Soykırım (Ermeni Soykırımı)” başlıklı ayrı bir madde Ermeni tehcir ve katliamlarını kapsar. Bu madde, Y. Özdemir’in eleştirisine göre, sadece Osmanlı Ermenilerine yapılan “soykırım” ve genel “katliamlar” şeklinde özetlenen tek taraflı bir bakışı yansıtmaktadır. Özdemir, bu tercihi “Fransızca Osmanlı/Türkiye çalışmalarına hâkim monolitik söylemle uyumlu” bulmuştur. Bu, eserin sınırlılıklarına işaret eden eleştirel bir örnektir.

Eserin Akademik ve Eğitimsel Kullanımı: Ansiklopedik Osmanlı sözlüğü, tarihçilerden lisans ve lisansüstü öğrencilerine, araştırmacılardan tarih meraklılarına kadar geniş bir kullanıcı kitlesine hizmet eder. Editörlerin belirttiği gibi, eser “araştırmacılar ve araştırmacı-öğrenciler” yanı sıra daha genel bir okura hitap etmek üzere hazırlanmıştır. Çeşitli uluslararası listelerde bu çalışmanın rehberlik ettiği vurgulanmıştır; örneğin Bulletin of SOAS’ta, yardımcı öğretim elemanları ve öğrencilerin “büyük bir zevkle” başvurdukları belirtilmiştir (Cambridge Core meta-data). Dürüstçe söylersek, ansiklopedinin “kütüphane rafından düşmediği”, arkadaş, doktora öğrencisi ve tarih meraklılarının “sık sık başvurduğu” yönünde beğeniler vardır. Gresh’ın Le Monde diplomatique’daki değerlendirmesi de eserden övgüyle söz eder; eserin “700’den fazla maddeyi 175 yazarın kaleme aldığı, 30 civarı harita içeren bir çalışmayla yarım bin yıl boyunca Seyir Ettirdiğini” vurgular. Bu sözlük, özellikle Osmanlı tarihine yeni başlayanlar için güvenilir bir giriş ve sürekli danışılacak bir referans kaynağıdır. İçindeki ayrıntılı bibliyografiler, haritalar ve terim listeleri eğitimde ders kitabı niteliğindedir. Her madde sonunda verilen kapsamlı bibliyografi, lisansüstü ve doktora öğrencileri ile araştırmacılara literatür taraması kolaylığı sağlar.

Eleştirel Değerlendirme: Her ne kadar sözlük Osmanlı tarihçiliğine büyük katkı sunsa da bazı kısıtlar da mevcuttur. Örneğin yazar dizini veya madde altında kimin yazdığı bilgisi açıkça belirtilmediği için, okuyucu bir bilginin kime ait olduğunu kolayca takip edemez. Ayrıca yayın süreci uzun sürdüğünden, her maddede verilen kaynakçada bazı yeni ve değerli eserler eksik kalmıştır. Türk dışı vizyonun yansıdığı durumlara dikkat çeken Özdemir, Ermeni meselesine yönelik yaklaşımın “tek sesli” olduğunu belirtmiştir. Bir başka eleştiri, Fransızca basılması nedeniyle eserin Türkçe veya İngilizce bilmeyen araştırmacılar için ulaşılabilirliğinin sınırlı olmasıdır. Yüksek fiyatı (yaklaşık €170) ve iki ciltlik hacmi de bireysel kullanıcılar için zorluk oluşturur. Mevcut hâliyle eser sadece Fransızca bilen bilim insanlarının eseri olup, Türk akademisyenler için doğrudan kullanımı sınırlıdır. Buna karşın, Y. Özdemir’in belirttiği gibi, eserin İngilizce ve özellikle Türkçe dillerine çevrilmesinin hem genel okuyucu hem de uzmanlar için faydalı olacağı öngörülmektedir. Henüz tam bir çeviri gerçekleşmemiş olmakla birlikte, TDV İslam Ansiklopedisi gibi büyük veri tabanlarında işlenmiş olan benzer içerikler, bu sözlüğün ulaşamadığı kitlelere alternatif sağlamaktadır.

Sonuç: Dictionnaire de l’Empire Ottoman, Osmanlı tarihçiliğinde önemli bir referans kaynağıdır. Güncel akademik literatürü derleyip Osmanlı dünyasının hemen her yönüne ansiklopedik bir bakış açısıyla ışık tutması, eseri benzersiz kılar. Transdisipliner yaklaşımı sayesinde siyaset, kültür, sosyal yaşam ve kurumları bir arada görebilme imkânı verir. Geniş yazar kadrosu ve zengin indeksleriyle “tüm Osmanlı mirasını kapsayan bir sentez” olarak nitelenebilir. Beş kıtaya yayılan Osmanlı İmparatorluğu tarihi için gerçekleştirilen bu titiz çalışma, ansiklopedik Osmanlı tarihçiliğinin güncel duruşunu yansıtan en önemli eserlerden biri olarak kabul edilmektedir. Türkçenin yanısıra diğer dillerde de geçerliliği artırılacak bir kaynak olarak Osmanlı tarihi literatüründe başvurulan temel eserler arasında yerini almıştır.

Kaynakça (APA):

• Georgeon, F., Vatin, N., & Veinstein, G. (Eds.). (2015). Dictionnaire de l’Empire ottoman (2 vol.). Paris: Fayard.
• Georgeon, F., Vatin, N., Veinstein, G. (Eds.), & Borromeo, E. (2015). Dictionnaire de l’Empire ottoman (XIVe–XXe siècles). Paris: Librairies Fayard.
• Özdemir, Y. (2018). François Georgeon, Nicolas Vatin ve Gilles Veinstein (edt.), Dictionnaire de l’Empire Ottoman [Kitap İncelemesi]. Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 4(1), 211–212.
• Talbot, M. (2016). Review of Dictionnaire de l’Empire Ottoman, edited by Georgeon, Vatin, and Veinstein. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 648–650.
• Gresh, A. (2016, Nisan). Dictionnaire de l’Empire ottoman [Kitap İncelemesi]. Le Monde diplomatique, 1–2.
• Durocher, M. (2018). [Untitled review of Dictionnaire de l’Empire ottoman]. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée (REMMM), 143, 41–42.
• Kasbi, F. (2023). L’Empire ottoman sur le banc d’essai: Un dictionnaire devenu référence. Histoire & Civilisations, (90), 24–25.
• Ek Kaynaklar: Osmanlı tarihi üzerine güncel literatür (Somel 2003; Agoston & Masters 2010; TDV İA, CEVKO vb.) ve önsözde bahsedilen diğer ansiklopedik çalışmalar (TDV İslam Ansiklopedisi, Encyclopedia of Islam, Osmanlı Coğrafya Sözlüğü 1873) kullanılmıştır. (Tüm alıntılar metinde belirtilen kaynaklardan yapılmıştır.)