Ludwig Wittgenstein’ın Tractatus Logico-Philosophicus: Dil, Dünya ve Mantıksal Yapı Üzerine Bir İnceleme

Kitabın Adı:

Tractatus Logico-Philosophicus  

Yazar             :

Ludwig Wittgenstein

Çevirmen:

Özlem Kırtay  

Sayfa:

240 

Cilt:

Ciltsiz 

Boyut:

13,5 X 21 

Son Baskı:

08 Ocak, 2026 

İlk Baskı:

08 Ocak, 2026 

Barkod:

9786253893880 

Kapak Tsr.:

Adnan Elmasoğlu  

Editör:

Kaan Özkan  

Kapak Türü:

Karton 

Yayın Dili:

Türkçe 

Orijinal Dili:

Almanca 

 

Orijinal Adı:

Tractatus Logico-Philosophicus    

  

Ludwig Wittgenstein’ın Tractatus Logico-Philosophicus: Dil, Dünya ve Mantıksal Yapı Üzerine Bir İnceleme

Ludwig Wittgenstein’ın Tractatus Logico-Philosophicus adlı eseri, dil ile dünya arasındaki ilişkiye mantıksal bir yapı kurarak felsefi soruların temelini yeniden tartışmaya açmıştır. Wittgenstein’ın temel önermelerine göre “dünya, olup biten her şeydir”; gerçeklik olgular toplamından oluşur ve bu olgular dil tarafından bir mantıksal form içinde yansıtılabilir. Örneğin, birinci önerme “Dünya olup biten her şeydir” iken 1.1’de “Dünya olguların toplamıdır, nesnelerin değil” denir[1]. Bu görüşe göre dil ile dünya aynı mantıksal formu paylaşır; dolayısıyla anlam ancak bu ortak yapının kapsamlı bir çözümlemesiyle sağlanabilir[2][3]. Nitekim Magsi (2019), resim kuramının dil ile dünya arasında ortak, mantıksal bir yapı bulunduğunu vurgular ve “dil dünyayı yansıtmaktadır” şeklinde özetler[3]. Bu bağlamda Wittgenstein’ın mantıksal atomculuk anlayışında dünyanın temelinde içsel özellikleri nedeniyle bir araya gelebilen basit nesneler vardır; bu nesnelerin oluşturduğu olgular dünya gerçeğini meydana getirir[4]. Her nesnenin değişik kombinasyonlar oluşturma olasılığı onun “mantıksal biçimi” olarak kabul edilir[5]. Sonuçta her dil ögesi, dünyadaki karşılığı olan bir nesneyi temsil etmeli, önermelerin mantıksal yapısı da söz konusu durumu birebir yansıtmalıdır.

Dil, dünya ve gerçeklik arasındaki mantıksal yapı: Tractatus’un temel önermeleri

Tractatus, yedi ana önermeye dayanır. Bu önermeler, dünyanın, olguların ve düşüncenin mantıksal bir yapı altında birbirine nasıl bağlı olduğunu ifade eder[1]. Birinci önerme “Dünya olup biten her şeydir” iken; devam eden önermeler, dünyanın olguların varlığı (1.2), olguların mantıksal resminin düşünce olması (2), düşüncenin bir anlamlı önerme olması (3) gibi mantıksal bağlantıları ortaya koyar[1]. Örneğin, 2.01-2.027 arası alt önermelerde, dünya olgularından ibaret görülür ve bu olgular nesnelerin (Elementarsätze) belirli biçimlerde birleşmesi olarak tanımlanır[4]. Wittgenstein, geleneksel atomistik anlayışa karşılık dünyayı “değişmez içeriği olan nesnelerden ziyade olgular topluluğu” şeklinde kavramıştır[2][4]. Yani dünya, varolan ve mümkün tüm durumların toplamıdır; bu bağlamda her bir olgu durumu, içinde yer alan nesnelerin bir araya gelme olasılıklarını belirleyen mantıksal biçimler içerir (TLP 2.063)[5].

Dil tarafında ise Wittgenstein’a göre en temel birimler olan anlamlı tümceler (önermeler) bu olguları mantıksal olarak temsil eder. Dilsel analiz yöntemiyle her tümce, daha temel öğelere ayrılır; ardından bu öğeler, dünyanın ilgili öğeleriyle birebir karşılaştırılarak bir resmetme ilişkisi kurulmuş olur[3]. Kısacası, dil ve dünya ortak bir mantıksal biçim paylaştığı için dil (yani önermeler) dünyadaki olguları adeta “resmetmekte” ve böylece gerçeklik dile dökülmüş olmaktadır. Bu bakımdan Tractatus, dil ile gerçeklik arasındaki mantıksal denkliği ve bunun sınırlarını ortaya koymayı amaçlayan bir sistemdir[2][3].

Resim teorisi: Anlam, temsil ve nesneler dünyası

Tractatus’un en meşhur kavramlarından biri “resim teorisi”dir. Wittgenstein’a göre bir önerme veya düşünce, mantıksal bir biçimde bir olgu durumunun resmi gibidir (TLP 2.1). Her resim, gerçeğin bir modeli olarak öğelerden oluşur ve bu öğelerin her biri dünyadaki bir nesneyi temsil eder[6]. Yani önermede geçen her terim, gerçeklikte bir nesneye karşılık gelir; önermedeki öğelerin kombinasyonu ise, bu nesnelerin dünyadaki birlikte bulunma durumunu resmeder. Sonuçta resmin mantıksal yapısı, gösterdiği olgunun mantıksal yapısıyla izomorfiktir[6]. Wittgenstein şu ifadeyi kullanır: “Düşüncelerin ve önermelerin birer resim olduğu ünlü fikir” sayesinde, anlam gerçeklikle eşleşir[6]. Başka bir deyişle, anlamlı bir önerme ancak gerçeklikte karşılığını bulan bir olguyu gösterebildiği ölçüde anlamlıdır.

Magsi’ye göre Wittgenstein, bu teori bağlamında dili ve dünyayı analiz yöntemiyle en küçük birimlerine kadar çözümleyerek aralarındaki karşılıklılık ilkesini kurar[3]. Bir tümce dilin en temel öğelerinden oluşturulmuşsa ve her öğenin dünyada bir karşılığı varsa, o zaman o tümce dünyayı doğru bir mantıksal yapı olarak yansıtır. Ancak dildeki öğelerin bazen dünyada karşılığı olmayabilir; böyle durumlarda ilgili tümce anlamsız sayılır. Resim teorisinin özünü şu üç unsurla özetleyebiliriz: (1) Dünya, nesnelerin oluşturduğu olgular bütünüdür; (2) Düşünceler (önermeler) bu olguların mantıksal resimleridir; (3) Dilsel gösterim, bu resimlerin eşleştirilmesi yoluyla anlamı kurar.

Söylenebilirlik ve gösterilebilirlik ayrımı: metafiziğin sınırları

Wittgenstein, Tractatus’ta söylenebilir (dile getirilebilir) olan ile gösterebilir (gösterilebilir) olan arasında katı bir ayrım yapar. Söylenebilir olan, dilin tümce olarak ifade edebildiği ögelerle sınırlıdır: Bu ögeler, dünyadaki olgular hakkında doğrudan bilgi veren anlamlı tümcelerdir. Mantıksal açıdan mümkün olan her tümceyi kelimelere dökebiliriz. Ancak gösterilebilir olan, dilin üstünde durduğu temel mantıksal yapıyı ve dünyanın yapılandırıcı öğelerini içerir ki bunlar dile indirgenemez. Wittgenstein’a göre bütün öğeler – dil, dünya, düşünce, resim – aynı mantıksal formu paylaşsa da, bu formun kendisi söylenemez, sadece gösterilebilir[7]. “Bu mantıksal formun ne olduğunu bilmemizin tek yolu onun kendisini önermede yansıtmasıdır” demesi bu noktayı vurgular[7]. Yani mantığın, uzayın ya da zamanın özünün ne olduğu gibi temel yapılar dile dökülemez; biz onları yalnızca önermelerin yapısında, dolaylı olarak “gösterilmiş” haliyle kavrarız.

Bu bağlamda metafizik problemler, Wittgenstein için dilin sınırlarını ihlal eder. Magsi’nin belirttiği gibi, dilin göstermediği şeylerin varlığından bahsedemeyiz; metafizik, etik veya estetik gibi alanların dünyada hiçbir göstergesi yoktur ve bu nedenle bunlar hakkında söyleyecek hiçbir şey yoktur[8]. Tractatus’ta da açıklandığı üzere, anlamsız tümcelerin kaynağı işte budur: Bu tümceler hiçbir olgusal durumu resmetmedikleri için “mantıksal biçim”lerini paylaşmadıkları düzlemde saçmadır. Resim teorisinin en önemli sonucu da bu söylenebilir/söylenemez ayrımıdır: Wittgenstein, “söylenebilen ne varsa açıkça söylenebilir; üzerine konuşulamayan konusunda da susmak gerekir” önermesiyle sınırları belirler[9]. Bu formül, gösterilebilen ama söze dökülemeyen alanları («mantıksal uzam») işaret eder ve metafiziği bu dış alana dahil eder.

Sessizlik ilkesi: 7. önerme ve etik/metafizik üzerine yansımalar

Tractatus’un yedinci (son) önermesi olan “Üzerinde konuşulamayan konusunda susmak gerekir” (Wovon man nicht sprechen kann, darüber muß man schweigen) ilkesel olarak Wittgenstein felsefesinin doruk noktasıdır[10]. Bu önerme, filozofun felsefi tedavisini özetleyen son cümledir ve mantığın ötesinde kalan her türlü soruyu “susarak geçmeyi” öğütler. Bunu basit bir üslup kaygısından öte, felsefeye yönelik radikal bir tavır olarak değerlendirenler vardır[11]. Wittgenstein’ın kendisi de metafiziğe tamamen düşman değildi; ancak metafiziğin nesnel olarak kavranamayacağını, yalnızca ima edilebileceğini savunmuştur. Örneğin Panova’nın belirttiği gibi, Wittgenstein metafiziğin gerçeklik olarak varlığına inanmış ancak onun hakkında susmayı öğütlemiştir[12]. Dolayısıyla bu “sessizlik ilkesi” etik ve estetik gibi alanlar için de geçerlidir: Bu değerlerin dili yoktur, onlar ancak bir bakış açısı ya da yaşam deneyimi olarak “gösterilebilir”. Wittgenstein’ın deyişiyle bunlar hakkında dilsel bir ifade üretmeye kalkmak saçmadır; en uygun davranış bu konularda “susmaktır”[8][12].

Özetle, Tractatus’da felsefenin amacı dilin sınırlarını belirlemek ve “anlamsız” tartışmaları ortadan kaldırmaktır. Mantığın kendisi bile kesin olarak tarif edilemez; biz mantığı ancak önermeler aracılığıyla “gösterdiğimiz” için, mantığın doğası hakkında konuşmak yine mümkün değildir[7]. Tractatus böylelikle metafiziği, ahlakı, estetiği ve daha genel olarak tüm değersel konuları dilin dışında tutar ve kendi görevinin bu sınırları çizmek olduğunu ifade eder.

Tractatus’un analitik felsefe ve mantıksal pozitivizm üzerindeki etkisi

Tractatus, yayınlanmasından itibaren analitik felsefe geleneğinde ve özellikle mantıksal pozitivizm akımında çığır açan bir etki yaratmıştır. Pek çok tarihçi ve filozofa göre bu eser yirminci yüzyıl felsefesi içinde en önemli metinlerden biridir[13]. Wittgenstein’ın ortaya koyduğu açık dille metafiziğin “anlamsız” olduğunu ilan etmesi, Viyana Çevresi gibi bilimsel yaklaşımlı filozofları derinden etkilemiştir. David Pears’in belirttiği gibi, Tractatus, I. Dünya Savaşı ile II. Dünya Savaşı arasında mantıksal pozitivizme “en çok etki eden kitap” olmuştur[14]. Dolayısıyla Rudolf Carnap, Moritz Schlick, Otto Neurath gibi filozoflar Wittgenstein’ın fikirlerini benimsediler; mantıksal pozitivistlerin doğrulanabilirlik ilkesi ve sözdizimsel analiz eğilimlerinin kökeninde Tractatus’un yer aldığı söylenebilir. Ayrıca Bertrand Russell gibi analitik felsefe önderleri de Tractatus’un üst düzey fikirlerinden faydalandılar; örneğin Russell’ın mantıksal atomculuğu geliştirirken görüşleri paralellik gösterir.

Bununla birlikte Wittgenstein, Viyana Çevresi üyeleri ile kısa süre sonra yollarını ayırmıştır. Ancak etki alanı geniş kalmıştır: Tractatus dilin mantıksal analizi ile felsefeyi önermelerin doğruluk koşullarıyla sınırlandırmayı savunarak, felsefede yeni bir “terapi” modelini başlatmıştır[14][13]. Eserin aracılığıyla geliştirilen anlayış; mantıksal atomculuk, mantıksal pozitivizm ve İngiliz analitik felsefesi gibi çeşitli alt-akımlarda yankı bulmuş, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde de etkisini sürdürmüştür. Sonuç olarak Tractatus, sadece kendi dönemi için değil, çağdaş felsefi tartışmalar için de hâlâ referans değeri taşıyan bir kilometre taşı olmuştur.

Kaynakça

Magsi, I. K. (2019). Erken dönem Wittgenstein’da resim kuramı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi, Bursa.

Kargın, H. H. (2024). Wittgenstein ve dilin resim teorisi. TÜDAD (Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi), 7(4), 358–372.

Wittgenstein, L. (1922). Tractatus Logico-Philosophicus. London: Routledge & Kegan Paul.

Panova, E. (2023). Wittgenstein’ın felsefi metamorfozu (F. Osman, Çev.). Ahenk: Felsefe, Din ve Politika Dergisi, 31, 1–31. (Orijinal çalışma 1988’da yayınlanmıştır.)

Pears, D. (1971). Two philosophies of Wittgenstein. In L. Magee (Ed.), Modern British Philosophy (s. 32–34). George Allen & Unwin.

---

[1] [2] [4] [5] [6] dergipark.org.tr

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4191112

[3] [7] [8] [9] [10] [12] acikerisim.uludag.edu.tr

https://acikerisim.uludag.edu.tr/bitstreams/b495ca4b-498d-4834-8b98-c289da622e88/download

[11] [14] Microsoft Word - 16. Fikret Osman çev met. new..doc

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/143814

[13] Tractatus Logico-Philosophicus - Wikipedia

https://en.wikipedia.org/wiki/Tractatus_Logico-Philosophicus